{"id":8714,"date":"2026-07-23T10:28:42","date_gmt":"2026-07-23T08:28:42","guid":{"rendered":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/?p=8714"},"modified":"2026-07-23T10:29:59","modified_gmt":"2026-07-23T08:29:59","slug":"estampas-gitanescas","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/","title":{"rendered":"Estampas gitanescas","gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"text"}]},"content":{"rendered":"<p>Despu\u00e9s de dejar la compa\u00f1\u00eda de <strong>Gades<\/strong> en 2000, pude volver a ejercer mi verdadera profesi\u00f3n y disfrutar de mi vocaci\u00f3n de music\u00f3logo, despu\u00e9s de los mejores a\u00f1os de mi vida junto a un genio con quien pude dar varias vueltas al mundo a su lado. En mis labores de rat\u00f3n de biblioteca en la <a href=\"https:\/\/www.madrid.es\/portales\/munimadrid\/es\/Inicio\/Cultura-ocio-y-deporte\/Cultura-y-ocio\/Biblioteca-Historica-Municipal?vgnextfmt=default&amp;vgnextoid=69bc822e2082b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&amp;vgnextchannel=c937f073808fe410VgnVCM2000000c205a0aRCRD\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Biblioteca Hist\u00f3rica de Madrid<\/a>, con el nuevo siglo, puse la lupa en un repertorio que por entonces estaba abandonado en los s\u00f3tanos de los cuarteles del Conde Duque. All\u00ed estuve cuatro a\u00f1os revisando miles de partituras manuscritas de tonadillas, sainetes, entremeses, bailes de teatro, fines de fiesta, loas, y las primeras zarzuelas, escritas entre 1750 y 1808, todos los d\u00edas de 8 a 14 h. Ya lo he contado por aqu\u00ed, a cero euros la hora (me lo pude permitir). Durante el trabajo de escrutar aquel tesoro escondido durante m\u00e1s de dos siglos me salieron al encuentro muchas escenas de gitanas y gitanos que, aun siendo de mediados del siglo XVIII, mostraban claramente la vocaci\u00f3n flamenca de ese pueblo tan crucial en la cristalizaci\u00f3n de algunos estilos del g\u00e9nero flamenco. He tra\u00eddo una peque\u00f1a selecci\u00f3n para los lectores de <em>ExpoFlamenco<\/em> que espero sea de vuestro inter\u00e9s.<\/p>\n<p>La obra m\u00e1s antigua protagonizada por gitanos es de 1754, se titula <strong><em>El prioste de los gitanos<\/em><\/strong>, y se trata de un sainete an\u00f3nimo, en el que un coro canta: \u201cYa que prioste tiene el jitanillo corro, vaya as\u00ed de festejo, vaya as\u00ed de alboroto, pues los coros digan con su alegre tono: que tiri titiri, titiri\u00bb. Pens\u00e9 entonces que se iban a arrancar por seguiriyas, pero a\u00fan habr\u00eda que esperar un siglo para eso, aunque de ilusi\u00f3n tambi\u00e9n se vive. Al final del sainete se cantaron estas seguidillas agitanadas en m\u00fasica y letra (transcribo literal lo que all\u00ed est\u00e1 escrito): \u00abzeguidillaz gitanaz canta mi chula, que como ez tan gitana gitano guzta&#8230; ay nenene, que tu amor gitanillo, loco me tiene\u00bb. Y entonces llega el estribillo: \u00abCalandrita que cantaz en el almendro, lleva miz gorgoritoz al bien que quiero, ay ay ay calandrita\u2026\u00bb. Enseguida record\u00e9 la nana \u00abPajarillo que cantas en un almendro, no despiertes al ni\u00f1o que est\u00e1 durmiendo\u201d. Una muestra m\u00e1s de la importancia de ese repertorio a la hora de rastrear cientos de canciones del acervo tradicional espa\u00f1ol.<\/p>\n<p>Otra, si cabe, m\u00e1s sorprendente. Hoy en d\u00eda ser\u00eda impensable que uno de los piropos entre gitanos, el m\u00e1s frecuente, fuese el de gach\u00f3 \u00bfno? Lean si no este di\u00e1logo entre gitanos: \u201cLl\u00e9gate a tu gachona resal\u00e1, con todo garbo\u2026 Que rechusc\u00f3n que est\u00e1s, y tu que flaco y rechuscazo, ay gach\u00ed de mi vida. Cuando estoy malo, este Jopeo me pone sano, y orandito andero, y a mi camaradita chero&#8230; ea, Janda, que eres la sal de Espa\u00f1a, anda, joa, que eres como una perola&#8230; ay mi jechizo, que eres la reina del gitanismo&#8230;\u201d. Esta obra es de <strong>Antonio Esteve<\/strong>, y se titula <strong><em>Las aventuras del gitano<\/em><\/strong>, y es del a\u00f1o 1774. Ese \u00aborandito andero\u00bb recuerda mucho al jaleo del \u00abarandito arando, rosas y lirios vas derramando\u00bb que cant\u00f3 <strong>Matrona<\/strong>.<\/p>\n<p>Siguiendo con el dichoso piropo. <strong>Antonio Rosales<\/strong>, en la tonadilla sin fecha titulada <strong><em>La Gitanera<\/em><\/strong>, puso en m\u00fasica la siguiente letra: \u00ab&#8230;All\u00e1 en C\u00e1diz queriditos, en el tiempo que yo estaba, iba por plazas y calles, un pulida gitana, y con mucho donaire si si&#8230;. y sin faltarle gracia no no&#8230; cantaba deste modo e e e&#8230; con much\u00edsima de alma: Qu\u00e9 he de jacer probe de mi, si tengo a mi gach\u00f3 ausente de aqu\u00ed&#8230;. Pelanch\u00f3n amao&#8230; que te chero a ti\u2026 (mas su gach\u00f3 que la oye tan triste y desgalichaa, le canta de aqueste modo al comp\u00e1s de sus cachas: oyes gach\u00f3 igo chaimi, chiquiyo quer\u00edo Juan, juie de aqu\u00ed\u201d (y el gitano, el gach\u00f3, le contesta): \u201cPelachona del alma no te me aflijas, que tu gach\u00f3 te quiere, con alma y vida, echa penas a un lado y ancha es Castilla\u201d.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<blockquote><p><em>\u00abDurante el trabajo de escrutar aquel tesoro escondido durante m\u00e1s de dos siglos me salieron al encuentro muchas escenas de gitanas y gitanos que, aun siendo de mediados del siglo XVIII, mostraban claramente la vocaci\u00f3n flamenca de ese pueblo tan crucial en la cristalizaci\u00f3n de algunos estilos del g\u00e9nero flamenco\u00bb<\/em><\/p><\/blockquote>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>De todas las divas de Madrid, las famos\u00edsimas tonadilleras que incluso ten\u00edan \u00abclubs de fans\u00bb, <strong>los Chorizos y los Polacos<\/strong>, que iban todos los d\u00edas a buscarlas a sus casas en Lavapi\u00e9s, y sub\u00edan Ave Mar\u00eda port\u00e1ndolas a hombros hasta los <strong>teatros del Pr\u00edncipe, hoy Espa\u00f1ol, y el de la Cruz<\/strong>, en la calle del mismo nombre, de entre todas, la m\u00e1s conocida fue <strong>Mar\u00eda Antonia Fern\u00e1ndez<\/strong>, para el arte <strong>La Caramba<\/strong>, \u00absobresalienta de cantado\u00bb. Quien desde su Motril natal pas\u00f3 a C\u00e1diz, y de all\u00ed dio el salto a la corte. A ella dedicaron los autores decenas de obras reserv\u00e1ndole casi siempre papeles de gitana, maja rechuscaza, la castiza m\u00e1xima de la corte madrile\u00f1a. <strong>Jos\u00e9 Castel<\/strong> le escribi\u00f3 <strong><em>La gitana pobrecita<\/em><\/strong>, tonadilla sin fecha, donde nuestra proto-cantaora cantaba: \u00ab&#8230;ay chairito, ay ze\u00f1or, ay qui\u00e9n digo, ay gach\u00f3n. Y con mi pandero, ahora bailare, a lo Gitanito, que te hechizare\u00bb. Seguidillas:<\/p>\n<p>\u201cEl garbo y lo salado<\/p>\n<p>de un Gitana,<\/p>\n<p>no lo tiene en el mundo<\/p>\n<p>persona humana,<\/p>\n<p>sal salerito, ayre y mas ayre, este es donayre, chi chi tru chi chi tru, viva el rechiste de la gitana&#8230; sal salerito este es respingo, ayre y mas ayre este si es baile, que bailan las gitanas con dos mil sales\u201d.<\/p>\n<p>Que Mar\u00eda Antonia apuntaba maneras de cantaora lo confirma esto que canta de <strong>Pablo Esteve<\/strong> en <strong><em>El susto del hidalgo<\/em><\/strong> (sin fecha): \u00abOigan se\u00f1ores como cantaba, estas seguidillas una gitana, se componia el dengue, tomaba su guitarra, pespunteaba un poco, y luego gargajeaba&#8230;La sal de una Gitana excede a todas y si no que lo diga mi real persona, mire uste que chaira&#8230;cabal&#8230;\u00bb. Pespuntear la guitarra que ella misma se tocaba, gargajear con jip\u00edo, si esto no anuncia lo flamenco ya me contar\u00e1n ustedes.<\/p>\n<p>Otra tonadilla de Pablo Esteve (en honor y recuerdo de su sobrino-tataranieto Antonio Esteve, Gades) es <strong><em>Los gitanos y los payos<\/em><\/strong>, de 1776: \u00abYo zenorez soy gitana, Ventosa por nombre tengo y el pobrezito que pillo buena ventosa le pego&#8230;soy alegrita, soy graciosita y s\u00e9 bailar un sonsonete, que hace brincar. (baila haciendo posturas con el dengue) Eche ust\u00e9 en el denguecito, que yo aparar\u00e9, chameme, que si tu me chamas, yo me arrimar\u00e9\u2026\u00bb.<\/p>\n<p>Este material da para cien art\u00edculos (lo publiqu\u00e9 en mi <a href=\"https:\/\/flamencopolis.es\/guia-comentada-de-musica-y-baile-preflamencos\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><em>Gu\u00eda Comentada<\/em><\/a>), pero aqu\u00ed tenemos el espacio que tenemos. Voy acabando. La valentona, tonadilla a solo de 1770, seguidillas: \u00abAy en cadiz se\u00f1ores una gitana que vende en los paseos ricas naranjas\u2026 as\u00ed cantaba la gitana que nombran la sal de espa\u00f1a&#8230;\u00bb. Y en <strong><em>El se\u00f1orito enamorado<\/em><\/strong>, sainete de 1777, hay un coro de gitanas que dice: \u00abViva el chiste y el gracejo de la perla gaditana, viva viva la gitana prototipo de la sal\u00bb. Para terminar, una de las joyas de este repertorio. Es de uno de esos italianos que se instalaron en Madrid y estaban locos con lo espa\u00f1ol. Su nombre, <strong>Lorenzo Bruzzoni<\/strong>, y la obra una tonadilla a d\u00fao titulada <em>La maja pobre y el majo enamorado<\/em> o <em>El zorongo<\/em> (2\u00aa parte), del a\u00f1o 1794. En uno de los recitados (parolas se llamaban) dice el c\u00f3mico <strong>Garrido<\/strong>: \u00ab&#8230;vaya mujer que vengo con unas jambres tremendas de oirte tocar la guitarra y una canci\u00f3n de las nuestras\u201d. Le contesta la maja: \u201cpues mira voy a cantarte \u00bfque te cantar\u00e9? Lalea, que en C\u00e1diz me la ense\u00f1\u00f3 una gitana de aquellas\u201d. \u00c9l: \u201ctoma toma la guitarra y el mundo abajo se venga (canta a la guitarra sin orquesta). Concluyamos nuestra zambra con una tirana nueva, y mira que has de bailar aquello que en Madrid peta\u201d. Ella: \u201cel bailete a lo gitano tocando las casta\u00f1uelas&#8230;\u00bb. Anda que no. \u2666<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-content\/uploads\/sites\/46\/2026\/07\/faustino-nunez-guia-comentada-de-musica-y-baile-preflamencos.webp\"><img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-8716\" src=\"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-content\/uploads\/sites\/46\/2026\/07\/faustino-nunez-guia-comentada-de-musica-y-baile-preflamencos.webp\" alt=\"\" width=\"904\" height=\"1338\" srcset=\"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-content\/uploads\/sites\/46\/2026\/07\/faustino-nunez-guia-comentada-de-musica-y-baile-preflamencos.webp 904w, https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-content\/uploads\/sites\/46\/2026\/07\/faustino-nunez-guia-comentada-de-musica-y-baile-preflamencos-203x300.webp 203w, https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-content\/uploads\/sites\/46\/2026\/07\/faustino-nunez-guia-comentada-de-musica-y-baile-preflamencos-692x1024.webp 692w, https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-content\/uploads\/sites\/46\/2026\/07\/faustino-nunez-guia-comentada-de-musica-y-baile-preflamencos-768x1137.webp 768w, https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-content\/uploads\/sites\/46\/2026\/07\/faustino-nunez-guia-comentada-de-musica-y-baile-preflamencos-750x1110.webp 750w\" sizes=\"(max-width: 904px) 100vw, 904px\" \/><\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false,"gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"html"}]},"excerpt":{"rendered":"<p>Con el nuevo siglo, en mis labores de rat\u00f3n de biblioteca en la Biblioteca Hist\u00f3rica de Madrid, puse la lupa en miles de partituras manuscritas de tonadillas, sainetes, entremeses, bailes de teatro, fines de fiesta, loas, y las primeras zarzuelas, escritas entre 1750 y 1808.<\/p>\n","protected":false,"gt_translate_keys":[{"key":"rendered","format":"html"}]},"author":21,"featured_media":8715,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"pmpro_default_level":"","jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":{"format":"standard","override":[{"template":"3","parallax":"1","fullscreen":"1","layout":"right-sidebar-narrow","sidebar":"default-sidebar","second_sidebar":"default-sidebar","sticky_sidebar":"1","share_position":"top","share_float_style":"share-monocrhome","show_share_counter":"1","show_featured":"1","show_post_meta":"1","show_post_author":"1","show_post_author_image":"1","show_post_date":"1","post_date_format":"default","post_date_format_custom":"Y\/m\/d","show_post_reading_time":"1","post_reading_time_wpm":"250","post_calculate_word_method":"str_word_count","show_zoom_button":"1","zoom_button_out_step":"2","zoom_button_in_step":"3","show_popup_post":"1","show_comment_section":"1","number_popup_post":"1","show_author_box":"1","show_post_related":"1","show_inline_post_related":"1"}],"image_override":[{"single_post_thumbnail_size":"crop-500","single_post_gallery_size":"crop-500"}],"trending_post_position":"meta","trending_post_label":"Trending","sponsored_post_label":"Sponsored by","disable_ad":"0","subtitle":"Con el nuevo siglo, en mis labores de rat\u00f3n de biblioteca en la Biblioteca Hist\u00f3rica de Madrid, puse la lupa en miles de partituras manuscritas de tonadillas, sainetes, entremeses, bailes de teatro, fines de fiesta, loas, y las primeras zarzuelas, escritas entre 1750 y 1808."},"jnews_primary_category":{"id":"94"},"jnews_override_bookmark_settings":{"override_bookmark_button":"0","override_show_bookmark_button":"0"},"jnews_social_meta":[],"jnews_review":[],"enable_review":"","type":"percentage","name":"","summary":"","brand":"","sku":"","good":[],"bad":[],"score_override":"","override_value":"","rating":[],"price":[],"jnews_override_counter":{"view_counter_number":"0","share_counter_number":"0","like_counter_number":"0","dislike_counter_number":"0"},"footnotes":""},"categories":[98,38,94],"tags":[7770,76,7768,7769,7772,7771],"class_list":["post-8714","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-a-cuerda-pela","category-en-portada","category-firmas","tag-escenas-gitanas","tag-investigacion-flamenca","tag-maria-antonia-fernandez-la-caramba","tag-musicas-preflamencas","tag-primeras-zarzuelas","tag-tonadillas","pmpro-has-access"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t<!-- All in One SEO Pro 4.9.10 - aioseo.com -->\n\t<meta name=\"description\" content=\"Con el nuevo siglo, en mis labores de rat\u00f3n de biblioteca en la Biblioteca Hist\u00f3rica de Madrid, puse la lupa en miles de partituras manuscritas de tonadillas, sainetes, entremeses, bailes de teatro, fines de fiesta, loas, y las primeras zarzuelas, escritas entre 1750 y 1808.\" \/>\n\t<meta name=\"robots\" content=\"max-image-preview:large\" \/>\n\t<meta name=\"author\" content=\"Faustino N\u00fa\u00f1ez\"\/>\n\t<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/\" \/>\n\t<meta name=\"generator\" content=\"All in One SEO Pro (AIOSEO) 4.9.10\" \/>\n\t\t<script type=\"application\/ld+json\" class=\"aioseo-schema\">\n\t\t\t{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"BlogPosting\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#blogposting\",\"name\":\"Estampas gitanescas - Revista ExpoFlamenco\",\"headline\":\"Estampas gitanescas\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/author\\\/faustino-nunez\\\/#author\"},\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/#organization\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/46\\\/2026\\\/07\\\/Detalle-de-la-tonadilla-La-gitana-pobre-y-el-majo-enamorado.webp\",\"width\":2000,\"height\":1000,\"caption\":\"Detalle de la tonadilla 'La gitana pobre y el majo enamorado'.\"},\"datePublished\":\"2026-07-23T10:28:42+02:00\",\"dateModified\":\"2026-07-23T10:29:59+02:00\",\"inLanguage\":\"es-ES\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#webpage\"},\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#webpage\"},\"articleSection\":\"A cuerda pel\\u00e1, En Portada, Firmas, escenas gitanas, investigacion flamenca, Mar\\u00eda Antonia Fern\\u00e1ndez La Caramba, musicas preflamencas, primeras zarzuelas, tonadillas\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#breadcrumblist\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista#listItem\",\"position\":1,\"name\":\"Hogar\",\"item\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/firmas\\\/#listItem\",\"name\":\"Firmas\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/firmas\\\/#listItem\",\"position\":2,\"name\":\"Firmas\",\"item\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/firmas\\\/\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/firmas\\\/a-cuerda-pela\\\/#listItem\",\"name\":\"A cuerda pel\\u00e1\"},\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista#listItem\",\"name\":\"Hogar\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/firmas\\\/a-cuerda-pela\\\/#listItem\",\"position\":3,\"name\":\"A cuerda pel\\u00e1\",\"item\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/firmas\\\/a-cuerda-pela\\\/\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#listItem\",\"name\":\"Estampas gitanescas\"},\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/firmas\\\/#listItem\",\"name\":\"Firmas\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#listItem\",\"position\":4,\"name\":\"Estampas gitanescas\",\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/firmas\\\/a-cuerda-pela\\\/#listItem\",\"name\":\"A cuerda pel\\u00e1\"}}]},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/#organization\",\"name\":\"Revista ExpoFlamenco\",\"description\":\"Revista ExpoFlamenco\",\"url\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/author\\\/faustino-nunez\\\/#author\",\"url\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/author\\\/faustino-nunez\\\/\",\"name\":\"Faustino N\\u00fa\\u00f1ez\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#authorImage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/06\\\/faustino-nunez-150x150.jpg\",\"width\":96,\"height\":96,\"caption\":\"Faustino N\\u00fa\\u00f1ez\"}},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#webpage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/\",\"name\":\"Estampas gitanescas - Revista ExpoFlamenco\",\"description\":\"Con el nuevo siglo, en mis labores de rat\\u00f3n de biblioteca en la Biblioteca Hist\\u00f3rica de Madrid, puse la lupa en miles de partituras manuscritas de tonadillas, sainetes, entremeses, bailes de teatro, fines de fiesta, loas, y las primeras zarzuelas, escritas entre 1750 y 1808.\",\"inLanguage\":\"es-ES\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/#website\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#breadcrumblist\"},\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/author\\\/faustino-nunez\\\/#author\"},\"creator\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/author\\\/faustino-nunez\\\/#author\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/46\\\/2026\\\/07\\\/Detalle-de-la-tonadilla-La-gitana-pobre-y-el-majo-enamorado.webp\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#mainImage\",\"width\":2000,\"height\":1000,\"caption\":\"Detalle de la tonadilla 'La gitana pobre y el majo enamorado'.\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/estampas-gitanescas\\\/#mainImage\"},\"datePublished\":\"2026-07-23T10:28:42+02:00\",\"dateModified\":\"2026-07-23T10:29:59+02:00\"},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/\",\"name\":\"Revista ExpoFlamenco\",\"description\":\"Revista ExpoFlamenco\",\"inLanguage\":\"es-ES\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/expoflamenco.com\\\/revista\\\/#organization\"}}]}\n\t\t<\/script>\n\t\t<script>(function(w,d,s,l,i){w[l]=w[l]||[];w[l].push({'gtm.start': new Date().getTime(),event:'gtm.js'});var f=d.getElementsByTagName(s)[0], j=d.createElement(s),dl=l!='dataLayer'?'&l='+l:'';j.async=true;j.src='https:\/\/www.googletagmanager.com\/gtm.js?id='+i+dl;f.parentNode.insertBefore(j,f);})(window,document,'script','dataLayer',\"GTM-N28N9JJ\");<\/script>\n\t\t<!-- All in One SEO Pro -->\r\n\t\t<title>Estampas gitanescas - Revista ExpoFlamenco<\/title>\n\n","aioseo_head_json":{"title":"Estampas gitanescas - Revista ExpoFlamenco","description":"Con el nuevo siglo, en mis labores de rat\u00f3n de biblioteca en la Biblioteca Hist\u00f3rica de Madrid, puse la lupa en miles de partituras manuscritas de tonadillas, sainetes, entremeses, bailes de teatro, fines de fiesta, loas, y las primeras zarzuelas, escritas entre 1750 y 1808.","canonical_url":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/","robots":"max-image-preview:large","keywords":"","webmasterTools":{"miscellaneous":""},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"BlogPosting","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#blogposting","name":"Estampas gitanescas - Revista ExpoFlamenco","headline":"Estampas gitanescas","author":{"@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/author\/faustino-nunez\/#author"},"publisher":{"@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/#organization"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-content\/uploads\/sites\/46\/2026\/07\/Detalle-de-la-tonadilla-La-gitana-pobre-y-el-majo-enamorado.webp","width":2000,"height":1000,"caption":"Detalle de la tonadilla 'La gitana pobre y el majo enamorado'."},"datePublished":"2026-07-23T10:28:42+02:00","dateModified":"2026-07-23T10:29:59+02:00","inLanguage":"es-ES","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#webpage"},"isPartOf":{"@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#webpage"},"articleSection":"A cuerda pel\u00e1, En Portada, Firmas, escenas gitanas, investigacion flamenca, Mar\u00eda Antonia Fern\u00e1ndez La Caramba, musicas preflamencas, primeras zarzuelas, tonadillas"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#breadcrumblist","itemListElement":[{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista#listItem","position":1,"name":"Hogar","item":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/#listItem","name":"Firmas"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/#listItem","position":2,"name":"Firmas","item":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/a-cuerda-pela\/#listItem","name":"A cuerda pel\u00e1"},"previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista#listItem","name":"Hogar"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/a-cuerda-pela\/#listItem","position":3,"name":"A cuerda pel\u00e1","item":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/a-cuerda-pela\/","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#listItem","name":"Estampas gitanescas"},"previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/#listItem","name":"Firmas"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#listItem","position":4,"name":"Estampas gitanescas","previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/a-cuerda-pela\/#listItem","name":"A cuerda pel\u00e1"}}]},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/#organization","name":"Revista ExpoFlamenco","description":"Revista ExpoFlamenco","url":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/author\/faustino-nunez\/#author","url":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/author\/faustino-nunez\/","name":"Faustino N\u00fa\u00f1ez","image":{"@type":"ImageObject","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#authorImage","url":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/faustino-nunez-150x150.jpg","width":96,"height":96,"caption":"Faustino N\u00fa\u00f1ez"}},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#webpage","url":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/","name":"Estampas gitanescas - Revista ExpoFlamenco","description":"Con el nuevo siglo, en mis labores de rat\u00f3n de biblioteca en la Biblioteca Hist\u00f3rica de Madrid, puse la lupa en miles de partituras manuscritas de tonadillas, sainetes, entremeses, bailes de teatro, fines de fiesta, loas, y las primeras zarzuelas, escritas entre 1750 y 1808.","inLanguage":"es-ES","isPartOf":{"@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/#website"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#breadcrumblist"},"author":{"@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/author\/faustino-nunez\/#author"},"creator":{"@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/author\/faustino-nunez\/#author"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-content\/uploads\/sites\/46\/2026\/07\/Detalle-de-la-tonadilla-La-gitana-pobre-y-el-majo-enamorado.webp","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#mainImage","width":2000,"height":1000,"caption":"Detalle de la tonadilla 'La gitana pobre y el majo enamorado'."},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/#mainImage"},"datePublished":"2026-07-23T10:28:42+02:00","dateModified":"2026-07-23T10:29:59+02:00"},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/#website","url":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/","name":"Revista ExpoFlamenco","description":"Revista ExpoFlamenco","inLanguage":"es-ES","publisher":{"@id":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/#organization"}}]}},"aioseo_meta_data":{"post_id":"8714","title":null,"description":null,"keywords":null,"keyphrases":null,"primary_term":null,"canonical_url":null,"og_title":null,"og_description":null,"og_object_type":"default","og_image_type":"default","og_image_url":null,"og_image_width":null,"og_image_height":null,"og_image_custom_url":null,"og_image_custom_fields":null,"og_video":null,"og_custom_url":null,"og_article_section":null,"og_article_tags":null,"twitter_use_og":false,"twitter_card":"default","twitter_image_type":"default","twitter_image_url":null,"twitter_image_custom_url":null,"twitter_image_custom_fields":null,"twitter_title":null,"twitter_description":null,"schema":{"blockGraphs":[],"customGraphs":[],"default":{"data":{"Article":[],"Course":[],"Dataset":[],"FAQPage":[],"Movie":[],"Person":[],"Product":[],"ProductReview":[],"Car":[],"Recipe":[],"Service":[],"SoftwareApplication":[],"WebPage":[]},"graphName":"BlogPosting","isEnabled":true},"graphs":[]},"schema_type":"default","schema_type_options":null,"pillar_content":false,"robots_default":true,"robots_noindex":false,"robots_noarchive":false,"robots_nosnippet":false,"robots_nofollow":false,"robots_noimageindex":false,"robots_noodp":false,"robots_notranslate":false,"robots_max_snippet":null,"robots_max_videopreview":null,"robots_max_imagepreview":"large","priority":null,"frequency":null,"local_seo":null,"seo_analyzer_scan_date":"2026-07-23 08:30:31","breadcrumb_settings":null,"limit_modified_date":false,"open_ai":null,"ai":null,"created":"2026-07-23 08:06:33","updated":"2026-07-23 09:25:29"},"aioseo_breadcrumb":"<div class=\"aioseo-breadcrumbs\"><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t<a href=\"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\" title=\"Hogar\">Hogar<\/a>\n<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t<a href=\"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/\" title=\"Firmas\">Firmas<\/a>\n<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t<a href=\"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/a-cuerda-pela\/\" title=\"A cuerda pel\u00e1\">A cuerda pel\u00e1<\/a>\n<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\tEstampas gitanescas\n<\/span><\/div>","aioseo_breadcrumb_json":[{"label":"Hogar","link":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista"},{"label":"Firmas","link":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/"},{"label":"A cuerda pel\u00e1","link":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/firmas\/a-cuerda-pela\/"},{"label":"Estampas gitanescas","link":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/estampas-gitanescas\/"}],"gt_translate_keys":[{"key":"link","format":"url"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8714","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/users\/21"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8714"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8714\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8717,"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8714\/revisions\/8717"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8715"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8714"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8714"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/expoflamenco.com\/revista\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8714"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}